Dồn sức di dời nhà trên và ven kênh rạch

Sẽ di dời 40.000 căn nhà

Thực tế những năm qua cho thấy, việc di dời nhà trên và ven kênh rạch chậm dần theo thời gian. Cụ thể, giai đoạn 1993 - 2000 TP di dời được 9.266 căn, giai đoạn 2001 - 2005 di dời 15.548 căn, giai đoạn 2006 - 2010 di dời 7.542 căn, giai đoạn 2011 - 2015 di dời 3.350 căn và giai đoạn 2016 - 2020 di dời được 2.479 căn. Nổi bật nhất là dự án cải tạo kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Tân Hóa - Lò Gốm, rạch Xuyên Tâm, kênh Đôi… Song những năm gần đây, số lượng nhà di dời được cũng rất ít ỏi. Sở dĩ có tình trạng này bởi trước đây các dự án di dời, cải tạo nhà ở trên và ven kênh rạch được thực hiện bằng nguồn vốn ngân sách, sau đó sử dụng hình thức hợp tác công - tư (PPP). Tuy nhiên, hiện nay vốn ngân sách hạn chế, doanh nghiệp cũng không mặn mà tham gia khiến chương trình loay hoay mãi nhưng vẫn chưa tìm được lối ra.

Mới đây Chủ tịch UBND TP.HCM đã ký Chỉ thị số 45 khẩn trương triển khai các nhiệm vụ, giải pháp cấp bách, trọng tâm để thực hiện các kết luận của Trung ương, bảo đảm mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số năm 2026. Trong đó có thực hiện cụ thể theo ý kiến chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là đẩy mạnh các giải pháp giảm ùn tắc giao thông, tổ chức lại giao thông, phát triển vận tải hành khách công cộng, thực hiện chính sách miễn phí xe buýt để giảm phương tiện cá nhân; xử lý các điểm ngập trọng điểm, hoàn thiện hệ thống thoát nước, kiểm soát triều. Đồng thời khẩn trương rà soát, xây dựng lộ trình di dời nhà trên và ven kênh rạch, điều chỉnh chỉ tiêu di dời từ 20.000 lên 40.000 căn, gắn với chỉnh trang đô thị và cải thiện môi trường.

Để thực hiện mục tiêu trên, hiện Sở Xây dựng đã tổng hợp danh mục 349 tuyến sông, kênh, rạch cần tiếp tục thực hiện công tác di dời nhà ở trên và ven kênh rạch trên địa bàn TP.HCM trước khi sáp nhập hành chính. Các tuyến này trải rộng tại nhiều khu vực nội thành và vùng ven là nơi vẫn còn tồn tại dày đặc các cụm nhà ở tự phát ven kênh, ảnh hưởng lớn đến cảnh quan, môi trường và hệ thống tiêu thoát nước đô thị.

ẢNH: ĐÌNH SƠN

Các địa phương được yêu cầu rà soát toàn bộ danh mục 349 tuyến kênh rạch, cập nhật phương án tuyến dự án trên hệ thống bản đồ số, đồng thời đề xuất danh mục dự án cải tạo, chỉnh trang và di dời nhà ở. Cùng với đó lập dự kiến tổng mức đầu tư, chi phí bồi thường, tái định cư, chi phí xây lắp và sắp xếp dự án theo thứ tự ưu tiên đầu tư. Mục tiêu lần này không chỉ hướng đến xử lý các khu nhà ven kênh xuống cấp mà còn gắn với mục tiêu tái cấu trúc không gian đô thị. Bởi những năm qua, tình trạng nhà ở lấn chiếm ven sông, kênh rạch đã trở thành một trong những nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường và cản trở khả năng tiêu thoát nước của TP.

Có thể quy hoạch thành các khu chợ nổi

TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện kinh tế Tài nguyên và môi trường TP.HCM, nhận xét đa số là nhà không giấy tờ và là nhà nhỏ nên việc di dời, giải tỏa rất khó khăn. Đây là nguyên nhân chính khiến đề án ngày càng chậm. Do đó, để hoàn thành mục tiêu TP đề ra, cần phân loại nhà có giấy tờ, nhà không có giấy tờ, nhà có số nhà, có tạm trú tạm vắng để có chính sách bồi thường hay hỗ trợ phù hợp. Đối với trường hợp nhà không có giấy tờ, cần có chính sách hỗ trợ bằng 70% giá bồi thường mới khuyến khích được người dân di dời.

Về nguồn vốn, theo ông Thuận, hiện nay ngân sách đang khó vì phải tập trung cho nhiều dự án trọng điểm khác nhau. Dù vậy TP.HCM đang có thuận lợi là Nghị quyết số 260/2025 sửa đổi, bổ sung Nghị quyết số 98/2023 của Quốc hội về thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TP.HCM đã được ban hành. TP có thể tận dụng cơ chế này để đề xuất nguồn vốn thực hiện dự án. Đây là hướng đi mới nhằm mở rộng khả năng huy động nguồn lực xã hội hóa cho các chương trình chỉnh trang đô thị quy mô lớn. Trong đó TP đã có kế hoạch triển khai 40 dự án bằng vốn ngân sách và 4 dự án vốn xã hội hóa, với số lượng di dời trong giai đoạn từ nay đến năm 2030 khoảng 23.429 căn nhà. Trong đó Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị TP.HCM thực hiện 38/44 dự án.

"Nghị quyết của Quốc hội cho phép HĐND TP.HCM quyết định sử dụng ngân sách địa phương để triển khai dự án đầu tư công độc lập nhằm thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. TP cũng được phép tạo quỹ đất để đấu giá để thu hồi vốn thực hiện các dự án đầu tư phát triển đô thị, thương mại, dịch vụ. Đối với các dự án cải tạo, di dời nhà trên sông, nhà ven sông, nhà trên và ven kênh rạch có quy mô vốn đầu tư từ 6.000 tỉ đồng trở lên sẽ được đưa vào danh mục ưu tiên và chính sách thu hút nhà đầu tư chiến lược. Đây là cơ hội rất lớn để TP.HCM bứt tốc kế hoạch di dời nhà trên và ven kênh rạch", TS Phạm Viết Thuận kỳ vọng.

Trong khi đó theo bà Châu Mỹ Anh (Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM), trong hơn 300 năm hình thành và phát triển, hình ảnh các ngôi nhà ven, trên bờ sông, kênh rạch đã trở thành ký ức quen thuộc trong người dân TP. Hình ảnh trên bến dưới thuyền với các con thuyền chở hàng hóa từ khắp nơi về buôn bán tấp nập cũng in sâu vào hồn cốt đô thị.

Chính vì vậy bà Châu Mỹ Anh đề xuất áp dụng mô hình từ Thái Lan là không tiến hành cưỡng chế, giải phóng mặt bằng mà quy hoạch thành các khu chợ nổi. Điều này vừa giúp chỉnh trang đô thị vừa tạo được sinh kế cho người dân cũng như thu hút được du khách quốc tế. Trước mắt do chưa có nguồn lực thì cần tập trung vào từng dự án, địa bàn trọng tâm, tránh đầu tư dàn trải. Đồng thời có đánh giá từng tiêu chí phù hợp về nguồn lực tài chính và con người; hoàn thiện các chính sách, cơ chế đặc thù khuyến khích xã hội hóa nguồn vốn; tăng cường tiếp cận các nguồn vốn vay của tổ chức tín dụng, các định chế tài chính quốc tế như vốn ODA, Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), Hiệp hội Phát triển quốc tế (IDA)...